Pod koniec października 2009 odbyło się XXX posiedzenia Komisji Wspólnej Samorządów Terytorialnych i Gospodarczych Małopolski. Wśród omawianych spraw znalazł się projekt wznowienia żeglugi towarowej i pasażerskiej na Górnej Wiśle połączony z planami budowy stopnia wodnego Niepołomice.

Pan Zbigniew Siedlarz - Koordynator Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Niepołomickiej ds. Promocji i Rewitalizacji Wiślanego Szlaki Żeglownego przedstawił działania konieczne do podjęcia w celu rewitalizacji rzeki Wisły w Małopolsce i wykorzystania drogi wodnej do celów gospodarczych i turystycznych. Niezbędnymi inwestycjami w opinii Stowarzyszenia jest budowa stopnia wodnego "Niepołomice", a w dalszej kolejności stopnia wodnego "Podwale". Inwestycje te są konieczne do przywrócenia ciągłości liniowej oraz pełnej rewitalizacji szlaku żeglownego Oświęcim - Kraków - Sandomierz. Stowarzyszenie zwraca się z prośbą do KWSTiGM o podjęcie uchwały popierającej budowę stopnia wodnego "Niepołomice" i "Podwale". Szersze przedstawienie tego zagadnienia oraz projekt stanowiska Komisji Wspólnej w tej sprawie publikujemy w dalszej części.

Pan Marek Sowa, Członek Zarządu Województwa Małopolskiego w związku
z rozpoczęciem debaty, dotyczącej Strategii Województwa Małopolskiego zaproponował, by Stowarzyszenie zgłosiło w sposób formalny projekt do banku danych; konsultacje części diagnostycznej Strategii rozpoczną się prawdopodobnie już z końcem bieżącego roku.
Pan Kazimierz Czekaj, Prezes Jurajskiej Izby Gospodarczej podkreślił kwestię związaną z wykorzystaniem możliwości hydroenergetycznych rzeki Wisły jako biznesowego źródła energii odnawialnej.

Pan Wacław Andruszko, Dyrektor Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie podkreślił, iż IPH popiera inicjatywę Stowarzyszenia. Przypomniał również, iż w dniu 15 października br. w wyniku spotkania z udziałem Burmistrza Niepołomic z przedstawicielami Ministerstw Gospodarki i Ochrony Środowiska i Zarządu Gospodarki Wodnej został podpisany list intencyjny, w którym sygnatariusze listu zgodnie potwierdzają wolę współdziałania w zakresie opracowania koncepcji studium wykonalności stopnia wodnego Niepołomice wraz z blokiem energetycznym.

Pan Krystian Przewłocki, członek Związku Polskich Armatorów Żeglugi Śródlądowej podkreślił, iż Związek popiera inicjatywę Stowarzyszenia. Zauważył, że na terenie Małopolski istniejąca infrastruktura wiślana daje możliwość uruchomienia od zaraz na odcinku od Oświęcimia do stopnia Przewóz żeglugi transportowej. Podkreślił fakt, że w ciągu 2 lat odciążenie transportu drogowego ciężarowego powyżej 10 ton przy pomocy żeglugi transportowej na Wiśle szacuje sie na około 50%.

Pan Adrian Pabisek, przedstawiciel armatora, zajmującego się ciężkim sprzętem poinformował, że istnieje możliwość transportu drogą wodną 5-7 tys. ton węgla dziennie na odcinku Oświęcim - Łęg. Mając powyższe na uwadze, przychyla sie do pomysłu Stowarzyszenia i liczy na poparcie przez KWSTiGM inicjatywy Stowarzyszenia.

Pan Michał Krzyszkowski, przedstawiciel Zespołu Elektrowni Wodnych Niedzica, stwierdził, iż słuchając pozytywnych opinii na temat realizacji inwestycji niezbędnych do rewitalizacji gospodarczej rzeki Wisły, pojawia się pytanie dlaczego do tej chwili jej nie wykonano. Zaznaczył jednak, że prosta stopa zwrotu tego typu inwestycji wynosi 33 lata i należy zaakcentować, że bez finansowania zewnętrznego realizacja projektu nie jest w stanie się obronić.

Pan Tomasz Solag, Przedstawiciel Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie RZGW, organ nadzoru w sprawach gospodarowania, zarządzania wodami, nie jest przeciwny w budowie stopnia wodnego. Jeśli zapadnie taka decyzja organizacyjna może być inwestorem tego zadania. Konieczne jest by przewidzieć środki finansowe z przeznaczeniem na realizację tej inwestycji np. w którymś z programów operacyjnych.
Głównym powodem braku akceptacji zadania jest fakt, iż RZGW nie posiada środków na ten cel.

Pan Marek Sowa, Członek Zarządu Województwa Małopolskiego, zauważył, że Komisja Rozwoju SW zgłosiła postulat, aby zająć się tematem Strategii Transportu. Debata planowana jest w II kwartale 2010 roku i przy tej okazji zasadna jest dyskusja również w temacie rewitalizacji rzeki Wisły.

Pan Bogdan Patena, Członek Rady IPH w Krakowie, Przewodniczący strony samorządów gospodarczych KWSTiGM zwrócił się do Pan Zbigniewa Siedlarza - Koordynatora Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Niepołomickiej ds. Promocji i Rewitalizacji Wiślanego Szlaki Żeglownego o przygotowanie projektu uchwały, podnoszącej ważne kwestie w sprawie rewitalizacji szlaku żeglownego na rzece Wiśle i przedstawienie jej na kolejnym posiedzeniu Komisji. Czując wagę problemu Komisja zajmie stanowisko w tej sprawie, kierując do Sejmiku Województwa stosowna uchwałę.

Wisła pod Niepołomicami
Streszczenie problemu.

Rzeka Wisła była najstarszą arterią komunikacyjną i handlową pozwalającą na transport dóbr: zboża, soli, drewna budowlanego, produktów drewnopochodnych, węgla, wyrobów hutniczych itp. Rzeka ta była przez wieki ważnym traktem komunikacyjnym i handlowym.
Kompleksowe prace nad uregulowaniem koryta rzeki Wisły zostały rozpoczęte na początku XIX wieku, prowadzone one były głownie na potrzeby obrony przeciw powodziowej oraz na potrzeby żeglugi śródlądowej. Obok prac regulacyjnych zaczęły powstawać projekty tak zwanej kanalizacji czyli zabudowy stopniami wodnymi koryta Wisły od Oświęcimia w dół rzeki.

Projekt budowy stopnia wodnego w rejonie Niepołomic pojawił się już przed I wojną światową w ramach planu przystosowania rzeki Wisły do żeglugi. Jednak dopiero po II wojnie światowej rozpoczęto prace nad budową tzw. Kaskady Górnej Wisły.

Dotychczas na Wiśle powstało sześć spiętrzeń: w latach 1949-1961 - "Przewóz", "Dąbie" i "Łączany", zaś w latach 1976-2003 - "Kościuszko", "Smolice" i "Dwory". Na skutek kryzysu lat 80-tych XX wieku zaawansowane już prace przygotowawcze nad budową stopnia wodnego "Niepołomice" zostały przerwane.

Droga Wodna Górnej Wisły zaczyna się przy ujściu rzeki Przemszy do Wisły; znajduje się tam kilometr "0" rzeki żeglownej, a dosłownie kończy się na stopniu wodnym Przewóz, usytuowanym w 92,150 km szlaku żeglownego.

W wyniku postępującej erozji za stopniem wodnym "Przewóz" w Krakowie, który jako pierwszy w 1954 roku został oddany do eksploatacji, obniżyło się dno, praktycznie uniemożliwiając żeglugę w dół rzeki. Niestety każda budowla poprzeczna w korycie rzeki powoduje zatrzymanie wleczonego rumowiska w obrębie górnego stanowiska oraz jego nadmierne unoszenie bezpośrednio poniżej.

Dodatkowo proces erozji dennej został przyspieszony rabunkowym poborem kruszywa z dna rzeki w latach 1945-89 oraz z uwagi na plany budowy stopnia wodnego "Niepołomice" nie wykonano zabezpieczeń przeciw erozyjnych dna i brzegów rzeki Wisły.

Głębokość wody za progiem głowy dolnej śluzy "Przewóz", zamiast projektowanych 250cm spada do 0cm, przeważnie zwierciadło wody dolnej układa się na poziomie nawet niższym od dna śluzy.

Na docinku rzeki Wisły od stopnia wodnego "Przewóz" aż do ujścia Raby z powodu obniżania się dna ( erozji dennej ), a co za tym idzie też lustra wody w rzece, wystąpiła tak zwana "płycizna Niepołomice". Szacuje się, że zwierciadło wody w rzece Wiśle na omawianym odcinku obniżyło się o ponad 4m w stosunku do lat 50 XX wieku.

Erozja denna w rzece Wiśle wybitnie niekorzystny wpływ na zasoby przyrodnicze Puszczy Niepołomickiej. Bezpośrednio przy Wiśle znajdują się trzy odosobnione części Puszczy Niepołomickiej; Las "Koło" pow. 200 ha ( w tym rezerwat "Koło"pow. 3,49 ha), Las "Grobla" pow. 1500 ha ( w tym rezerwat "Lipówka" pow. 25,73 ha oraz rezerwat wodny "Wiślisko Kobyle" pow. 6,7 ha ), Las "Grobelczyk" pow. 300 ha. Lasy te wchodzą w skład Europejskiej Sieci Ekologicznej NATURA 2000.

Poziom lustra wody w rzece Wiśle ma bezpośredni wpływ na poziom wód gruntowych na obszarach przyległych do rzeki. Obszary te z powodu drastycznego obniżenia się wód gruntowych na wskutek między innymi postępującej erozji dennej w rzece Wiśle narażone są na długie okresy posuszy i utratę dotychczasowego charakteru lasu podmokłego. Powoli zanikają śródleśne bagna i małe rozlewiska, natomiast torfowiska na wskutek odwodnienia ulegają degradacji.

Skutecznym rozwiązaniem prowadzącym do zahamowania postępującej erozji rzeki na omawianym odcinku oraz poprawy i ustabilizowania warunków gruntowo-wodnych na terenach przyległych do Wisły jest budowa stopnia wodnego "Niepołomice" oraz stopnia wodnego "Podwale" pod Nowym Brzeskiem.

Z powodu erozji dennej za stopniem wodnym "Przewóz" została przerwana ciągłość liniowa Drogi Wodnej Górnej Wisły. Bez realizacji budowy stopnia wodnego "Niepołomice" i w dalszej kolejności stopnia wodnego "Podwale" nie ma możliwości otworzenia czy wręcz odtworzenia drogi wodnej z i do Krakowa nawet na potrzeby ruchu turystycznego.
Litr paliwa pozwala przewieźć barką 127 ton ładunku na odległość kilometra, podczas gdy samochodem jedynie 50 ton, a koleją 97 ton. Niska energochłonność daje 15-krotnie niższą emisję zanieczyszczeń niż w transporcie samochodowym.

Rozwój pasażerskiej, towarowej i turystycznej żeglugi śródlądowej w Małopolsce uwarunkowany jest przez rozbudowę i modernizację Drogi Wodnej Górnej Wisły oraz budowę przyległej do niej infrastruktury.

Przyszłe stopnie wodne na rzece Wiśle pomimo spowodowania trwałych przekształceń środowiska, korzystnie będą oddziaływać na poprawę stanu jakościowego środowiska przyrodniczego. Zostanie powstrzymana erozja denna oraz nastąpi zwiększenie retencji dolinowej rzeki Wisły. Wysokość piętrzenia tych stopni wodnych będzie mieściła się w obrębie dość głęboko wyerodowanych brzegów rzeki. Dodatkowo przy stopniach wodnych zainstalowane zostaną przepływowe elektrownie wodne o mocy ok. 3 MW każda.
Woda po zrzucie z elektrowni posiada lepsze parametry czystości niż przed pobraniem. Turbiny wodne działają jak klasyczny aerator napowietrzający wodę, dzięki temu poprawia się jej zdolność do samooczyszczania biologicznego.

Łączna moc zainstalowana sześciu elektrowni wodnych Kaskady górnej Wisły wynosi 14,05 MW, wyprodukowanie tej samej ilości energii przez elektrownię węglową wiązałoby się z emisją zanieczyszczeń pyłowo-gazowych.

Rozbudowa Kaskady Górnej Wisły stworzy warunki do powstania wiślanego szlaku żeglownego Oświęcim - Kraków - Niepołomice - Sandomierz, pozwoli na racjonalne zagospodarowanie zasobów społecznych, kulturowych i przyrodniczych oraz doprowadzi do zrównoważonego rozwoju regionu.

Ministerstwo Środowiska oraz Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej z Regionalnym Zarządem Gospodarki Wodnej w Krakowie mogą zrealizować inwestycje budowy stopni wodnych "Niepołomice" i "Podwale" pod Nowym Brzeskiem w trybie na który zezwala ustawa z dnia 19 grudnia 2008 o partnerstwie publiczno-prywatnym (DZ.U. 2009r., Nr 19 poz. 100) przy wsparciu finansowym ze środków Unii Europejskiej. Dodatkowo Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej przygotowuje programy pożyczkowe na zadania inwestycyjne z zakresu Odnawialnych Źródeł Energii.

Podjęcie współpracy przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej z firmami zainteresowanymi eksploatacją przyszłych elektrowni wodnych, pozwoli na osiągnięcie obopólnych korzyści zarówno w wymiarze celów przyrodniczych, społecznych, jak i komercyjnych tych przedsięwzięć.

Reasumując rozbudowa, modernizacja i wykorzystanie Drogi Wodnej Górnej Wisły znaczniej mierze przyczyni się do redukcji emisji dwutlenku węgla, zmniejszenia zużycia i zatłoczenia dróg oraz podniesie atrakcyjność turystyczną gmin nadwiślańskich.

Stanowisko Komisji Wspólnej Samorządów Terytorialnych i Gospodarczych Małopolski
w sprawie rewitalizacji rzeki Wisły w Małopolsce.

Komisja Wspólna Samorządów Terytorialnych i Gospodarczych Małopolski zwraca się do Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej jako organu nadzoru w sprawach gospodarowania wodami, zarządzania wodami i korzystania z wód o zatwierdzenie budowy stopnia wodnego "Niepołomice" i w dalszej kolejności stopnia wodnego "Podwale" pod Nowym Brzeskiem na rzece Wiśle.

Komisja uważa, że inwestycje te posiadają głębokie uzasadnienie przyrodnicze, społeczne i gospodarcze. Spiętrzenie wody w wyerodowanym korycie rzeki Wisły przez stopień wodny "Niepołomice", a zwłaszcza przez stopień wodny "Podwale" korzystnie wpłynie na zachowanie i odtworzenie walorów przyrodniczych przesuszonej dziś Puszczy Niepołomickiej.

Przyszłe dwa stopnie wodne przyczynią się do powstania odnawialnych źródeł energii elektrycznej w postaci przepływowych elektrowni wodnych o mocy ok. 3 MW każda.

Ze względu na zapisy wynegocjowanego Pakietu Klimatycznego należy wykorzystać możliwości hydroenergetyczne rzeki Wisły do wypełniania zobowiązań naszego państwa w zakresie przedsięwzięć wykorzystania Odnawialnych Źródeł Energii i w zakresie ochrony powietrza.

Przywrócenie ciągłości liniowej za stopniem wodnym "Przewóz" w Krakowie jest priorytetem dla zapoczątkowania procesu rewitalizacji drogi wodnej Oświęcim - Kraków - Sandomierz.

Rozbudowa, modernizacja i wykorzystanie Drogi Wodnej Górnej Wisły stworzy warunki do prowadzenia regularnej towarowej, pasażerskiej i turystycznej żeglugi śródlądowej. Dzięki tym inwestycjom żegluga śródlądowa na powrót stanie się integralnym składnikiem systemu transportowego Małopolski, nastąpi redukcja emisji dwutlenku węgla, zmniejszenie zużycia i zatłoczenia dróg oraz podniesie atrakcyjność turystyczną gmin nadwiślańskich.

Komisja Wspólna Samorządów Terytorialnych i Gospodarczych Małopolski zwraca uwagę, iż realizacja budowy stopnia wodnego "Niepołomice" i stopnia wodnego "Podwale" pod Nowym Brzeskiem wygeneruje duży efekt ekologiczny oraz przyczyni się do zrównoważonego rozwoju Małopolski.