Z początkiem XX wieku ruch pasażerski na Jeziorze Zurych zaczął gwałtownie wzrastać. Obydwa duże bocznokołowce „Glärnisch“ (r.bud. 1864) i „Lukmanier” (r.bud. 1865) dożywały swoich dni i trzeba było je jak najprędzej zastąpić nową jednostką. Z uwagi na to, że „Stadt Zürich“ doskonale sprawdzał się w eksploatacji, postanowiono zamówić identyczny. Dla nowego statku wybrano nazwę „Stadt Rapperswil”.

Zamówienie w stoczni Escher Wyss w Zurychu złożono 13. listopada 1912. Montaż na stoczni remontowej armatora w Wollishofen, rozpoczęto 23. lipca 1913. Do końca roku prace zstały zakończone. Czekano tylko jeszcze na maszynę parową i obydwa kotły, które przyszły na początku marca 1914. Już 14 marca odbyło się wodowanie. Ostateczne wykończenie i próby zdawczo – odbiorcze trwały jeszcze dobre dwa miesiące. Aby przetestować zachowanie statku pod pełnym obciążeniem, załadowano 1500 worków z piaskiem, co odpowiada 1000 pasażerom. Widocznie wszystkie próby przebiegły pomyślnie, bo już 31. maja 1914 (poniedziałek zielonoświątkowy), przekazano bocznokołowca oficjalnie do eksploatacji. Mógł zabrać 1000 pasażerów. Zbudowany został pod nr.budowy 586. Jego koszt wyniósł 360.000 szwajcaeskich franków.

Wodowanie odbyło się 14 marca 1914 (ZSG):


Krótko po wejściu „Stadt Rapperswil” do służby, obydwa parowce udały się do Rapperswil („Stadt Zürich“ na drugim planie). Nad portem króluje zamek, a poniżej niego Hotel Schwanen (o tych dwóch budowlach będzie jeszcze mowa):


„Stadt Rapperswill” był w zasadzie identyczny ze swoim o pięć lat starszym bliźniakiem „Stadt Zürich”, jednak bardziej luksusowo wykończony. Rozbudowę wnętrz zlecono znanej wtedy w Zurychu stolarni A. Restle. Piękny salon rufowy pierwszej klasy w stylu belle epoque, został wykonany w ciemnym mahoniu i drewnie gruszy, co nadawało całości bardzo eleganckiego wyglądu.


„Stadt Rapperswil” z początkiem eksploatacji, jeszcze bez ozdoby dziobowej. Charakterystyczną jest wielka reja na maszcie dziobowym, czym można go odróżnić od bliźniaczego „Stadt Zürich“:


Bocznokołowiec napędzany jest dwucylindrową, ukośnie leżącą maszyną parową podwójnego rozprężania na parę przegrzaną, o mocy 500 KM przy 55 obr. Maksymalnie, przy 60 obr/min, wyciąga nawet 753 KM. Była to przedostatnia okrętowa maszyna parowa tego typu zbudowana przez Escher Wyss. Posiada zaworowy rozdział pary dla cylindra wysokiego ciśnienia, podczas gdy na „Stadt Zürich“ ma jeszcze rozdział suwakowy.

Maszyna parowa „Stadt Rapperswil” w hali fabrycznej Escher Wyss przygotowana do wysyłki. Foto ZSG:


Sterowanie zaworowe cylindra wysokiego ciśnienia przy pomocy wału krzywkowego systemu Stumpfa. Foto jw.


Pary dostarczały dwa płomienicowo - płomieniówkowe kotły parowe typu szkockiego, produkcji Escher Wyss. Były nieco innego typu niż na „Stadt Zürich“. Miały tylko po jednej płomienicy, ale za to o większej średnicy: 1250/1350 mm. Produkowały parę o ciśnieniu 10,5 at. Oczywiście, teraz statek posiada zupełnie inne kotły.
Obydwa koła napędowe o dziewięciu żelaznych łopatkach, mają średnicę podziałową 2,995 m i łopatki o wymiarach 700 x 2500 mm.

Nostalgiczna, kolorowana kartka pocztowa przedstawiająca parowiec w pierwszych latach życia na tle alpejskich szczytów otaczających Jezioro Zurych:


Dane techniczne „Stadt Rapperswill” z chwilą wejścia do eksploatacji:

długość całk.............................................................................................................................59,10 m
szerokość......................................................................................................................7,00 x 13,10 m
wysokość boczna.......................................................................................................................2,70 m
zanurzenie pusto/zał..........................................................................................................1,29/1,43 m
wyporność pusto.........................................................................................................................263 t
napęd....................................................................................................maszyna parowa Escher Wyss
moc.........................................................................................................................................500 KMi
skok tłoków............................................................................................................................1100 mm
średnice cylindrów..........................................................................................................610/1050 mm średnia prędkość na próbach.............................................................................................27,20 km/h
pasażerów....................................................................................................................................1000
załoga......................................................................................................................................10 osób

„Stadt Rapperswil” pruje wody Jeziora Zurych w trzy lata po zbudowaniu – rok 1917:


Podczas pierwszej wojny światowej żegluga pasażerska na Jeziorze Zurych, z uwagi na problemy z zaopatrzeniem w paliwo, została bardzo ograniczona. Ale dalekobieżna linia Zurych – Rapperswil (28 km), którą obsługiwały obydwa duże parowce, nigdy całkowicie nie wstrzymana. W miesiącach letnich kotły opalano po prostu drewnem!

Lata trzydzieste. Cała naprzód!


Zimą 1938/39 zastąpiono, starą, w kierunku rufy otwartą starówkę, nową, całkowicie zabudowaną. W roku 1947 poprzez montaż nowego, teleskopowo opuszczanego komina i kładzionego masztu, umożliwiono statkowi przechodzenie pod niskim mostem na kanale łączącym właściwe Jezioro z jego częścią Obersee.
Przebudowa kotłów „Stadt Rapperswil” z opalania węglem na paliwo płynne (ciężki olej opałowy), nastąpiła w roku 1950 (palniki systemu OMA), co pozwoliło na zredukowanie załogi z 10 na 7 osób. Odbiło się to do tego stopnia pozytywnie na eksploatacji statku, że w rok później również „Stadt Zürich“ poddano takiej samej „kuracji”.

Ok. 1950 odświętnie udekorowany „Stadt Rapperswil” gotowy na przyjęcie pasażerów:


Wiosną 1969 parowiec wydokowano, celem kontroli podwodnej części kadłuba. Strumieniem wody z piaskiem o ciśnieniu 300 atmosfer, kadłub wyczyszczono do połysku. Okazało się że jest w bardzo złym stanie. Również kotły są na granicy wytrzymałości. Armator, czyli ZSG, nie widział szans na dalszą eksploatację statku i postanowił w najbliższej przyszłości wycofać „Stadt Rapperswill” ze służby. Najwyżej jeszcze 2 – 3 sezony...
Stało się jednak inaczej. Miłośnicy obydwu starych parowców, jak i społeczeństwo rejonu Jeziora Zurych, zawiązali stowarzyszenie o nazwie „Aktion pro Raddampfer”. Miało ono na celu szukanie sponsorów i zbieranie funduszy na pozostawienie obydwu bocznokołowców w eksploatacji. W ciągu bardzo krótkiego czasu, zebrano milion franków! Część tej sumy to znaczny wklad na remont „Stadt Rapperswil”. Pozwalało to przedłużyć życie statku o dalszych 10 lat.
Aby uniknąć dalszej korozji kotłów, przestawiono ich opalanie z paliwa ciężkiego na lekki, ubogi w siarkę lekk olej opałowy.

Widok na mostek kapitański i sterówkę, lipiec 1970. Jak widać kapitan porozumiewa się z maszynownią jeszcze za pomocą rury głosowej:


Generalny remont zaplanowano cały rok 1972, chociaż prace przeciągnęły się do maja 1973. M.in. wymieniono ok 70 m2 blach poszycia kadłuba. Zamontowano nowy zbiornik na fekalia, wyposażono pokład górny w nowe meble i częściowo przeszklono.
Znacznie zmienił się salon pierwszej klasy. Już podczas remontu 1952/53 w przedniej części salonu zastąpiono oryginalne, poprzecznie ustawione stoły zwykłymi, czteroosobowymi, luźno ustawionymi. Podczas remontu 1972/73 te z kolei, zastąpiono nowymi, solidniej wykonanymi ale salon utracił swój pierwotny styl.
Remont statku kosztował armatora 1.050.000 franków. Resztę pokryto ze składek społeczeństwa.

17 maja 1973 starannie wyremontowany i wyflagowany „Stadt Rapperswil” odbył swój drugi rejs dziewiczy. Na zdjęciu przybił właśnie do mola w Zurychu:


Tak wyglądało umeblowanie salonu pierwszej klasy po remoncie 1972/73. Typowe lata siedemdziesiąte, skromnie:


Zawsze atrakcją dla pasażerów było przechodzenie wąskim, krótkim kanałem z właściwego Jeziora Zurych, na Obersee. Za każdym razem trzeba było opuścić komin i położyć maszt. Zdjęcie wykonano 10 lipca 1977.


Towarzystwo klasyfikacyjne było jednak nieubłagalne. Wiosną 1984 orzeczono, że kotły parowe mogą być eksploatowane jeszcze tylko do końca sezonu 1985. Potem albo nowe, albo statek musi być wycofany z eksploatacji. Armator, czyli ZSG zdecydował się na kapitalny remont, pozwalając sobie na wzięcie kredytu w wysokości 2,8 mln. franków.
Wszechstronnej modernizacji „Stadt Rapperswil” sprzyjał fakt, że w 1984 zakończono budowę nowoczesnej stoczni remontowej ZSG w Wollishofen. W przeciwnym razie remont o takim zakresie nie byłby możliwy. Okazało się że była to pierwsza całkowita modernizacja parowego bocznokołowca na szwajcarskich jeziorach. 20 września 1985 „Stadt Rapperswil” został wydokowany.
Przede wszystkim otrzymał nowoczesny kocioł produkcji Sulzera, tzw. Thermo – Sulzer. Zastąpił obydwa stare, liczące 70 lat oryginalne kotły Escher Wyss. Jest to szkocki kocioł trójciągowy typu DSFO 5 t/h z przegrzewaczem pary. Ma jedną płomienicę o wymiarach: dł. 3145 x śr. 100/1100 mm. Jego wydajność jest identyczna jaką miały obydwa stare. Produkuje 5000 ton pary/h o ciśnieniu max. 13 bar i temperaturze max. 250 st.C. Opalany jest ultralekkim olejem napędowym. Cała instalacja kotłowa kosztowała 470 000 franków.

Tak wyglądał nowiutki, trójciągowy kocioł Termo – Sulzer podczas transportu z Winterthur do Zurychu (trójciągowy oznacza, że para prowadzona jest przez kocioł trzy razy). Identyczny kocioł otrzymał cztery lata później „Stadt Zürich“:


Na zdjeciu „Stadt Rapperswil” podczas generalnego remontu 1985/86 w doku stoczni remontowej ZSG w Zurych – Wollishofen:


W chwili budowy parowca w roku 1914, prądu o napięciu 110 V dostarczała turbinka parowa o mocy 8,2 KM, napędzająca dynamo o mocy 6 KW. Podczas modernizacji 1985/86 zastąpiona została nowocyesn turbiną parową firmy Terry typu 24 ZS-1 o mocy 70 KW, która napędza generator firmy A. van Kaik typu DKBN 38/75 – 2 TS, o mocy 60 KW. Nareszcie prąd zmienny 380 V, a nie 110 V prąd stały!
Statek wyposażono w najnowszą technikę jaka była wtedy do dyspozycji. Elektronika, elektronika...
Wcześniej płat steru poruszany był gigantycznym kołem sterowym, które chodziło tak ciężko, że na dwudziestotrzykilometrową trasę Zurych – Rapperswil trzeba było zabierać dwóch dodatkowych sterników. Po zamontowaniu elektro – hydraulicznego urządzenia sterowego, obydwu sterników można było sobie zaoszczędzięć. Kapitan i joystic wystarcza. A koło sterowe, również hydrauliczne, służy już tylko jako awaryjny relikt przeszłości.
Dla pasażerów i miłośników parowca najważniejsza była odnowa zabytkowych wnętrz. Salon pierwszej klasy w stylu belle epoque zrekonstruowano, przywracając jego wygląd do stanu z roku 1914. Wszystkie lampy wykonano na wzór oryginalnych. W ten sam sposób zrekonstruowano palarnię na pokładzie górnym.

Zrekonstruowana przednia część salonu pierwszej klasy:


Odrestaurowana część rufowa salonu, tzw. „wykusz”:


Prace modernizacyjne trwały prawie 9 miesięcy. W jej wyniku ilość pasażerów obniżono do 850 a liczbę załogi do 6 osób.
13 czerwca 1986 „Sadt Rapperswil” wyruszył w trzeci rejs dziewiczy z kompletem zaproszonych honorowych gości na pokładzie. W dwa dni później został włączony do planowej eksploatacji na Jeziorze Zurych.

Na długim, zatłoczonym i stosunkowo wąskim Jeziorze Zurych, jest niekiedy zbyt mało miejsca dla ociężałych bocznokołowców. Zdarzają się wypadki. Poniżej przytaczam kilka jakie w ostatnich latach przydarzyły się „Stadt Rapperswil”.
Krótko przed północą 1. sierpnia 1986, powracający bez pasażerów z nabrzeża Bürkliplatz do stoczni Wollishofen parowiec, zderzył się z nieoświetloną motorówką, którą kompletnie zniszczył. Sam nie doznał żadnych uszkodzeń, nikt też nie został ranny.
I znowuż 1. sierpnia wieczorem, tym razem w 1992 roku, powracający z Rüschlikon do Stoczni, „Stadt Rapperswill” zderzył się na środku jeziora ze znowuż nieoświetlonym jachtem żaglowym. Załoga jachtu wraz z przyjaciółmi z innego, popłynąła na kolację...
Tym razem kolizja nie uszła dla parowca bezkarnie. Lewoburtowe koło łopatkowe zostało poważnie uszkodzone i musiał być odholowany do Stoczni. Naprawa zajęła kilka dni. I to w środku sezonu!
Ciekawy wypadek wydarzył się w czerwcu 2006. Podczas rejsu kursowego, na skutek awarii w instalacji hydraulicznej windy, zluzowała się kotwica, wpadła do wody, dosięgła dna i zatrzymała statek! Pasażerów i personel gastronomiczny przeokrętowano na inną jednostkę. Wezwana załoga Stoczni do wieczora usunęła awarię windy i kotwica znowóż znalazła się na swoim miejscu.
Koleina awaria zdarzyła się 31. sierpnia 2012. Przy dobijaniu do pomostu w Richterswil, pękło koło łopatkowe. Parowiec wypadł na ponad dwa tygodnie z eksploatacji.
I znowuż koło łopatkowe. 17. lipca 2015 podczas bardzo silnego wiatru „Stadt Rapperswill” został wepchnięty na piaszczystą mieliznę między Groblą Rapperswil i wyspą Lützelau. Uszkodzenia koła łopatkowego były tak poważne, że po przeokrętowaniu pasażerów musiał być odholowany do Stoczni.
Starczy tych urozmaiceń w podróży parowcem

W dwuculindrowej, leżącej maszynie parowej, korby są w stosunku do siebie przestawione o 90 stopni. Tzn. że jedna korba osiąga pełną moc wtedy, gdy druga przekracza martwy punkt.
Widok na wał korbowy (foto ZSG)...


...i korbę maszyny parowej „Stadt Rapperswil”. Foto Roland zh, 24.03.2012:


W nowoczesnej sterówce parowca:


Od lewej: 1.hydraulika windy kotwicznej, 2.instalacja głośnikowa, 3.telefon, 4.wskaźnik obrotów maszyny parowej, 5.panel kontrolny mechanizmów, 6.wskaźnik skrętu, 7.kompas, 8.GPS, 9.radar, 10.wskaźnik położenia steru, 11.stoper, 12.reflektor, 13.joystic steru, 14.panel wyłączników, 15.telegraf maszynowy.

Stanowisko manewrowe na skrzydle mostku. Foto Roland zh, 25.04.2014:


W takiej postaci przemierzał „Stadt Rapperswil” Jezioro Zurych od roku 1973 do 2006. Rzuca się w oczy niezbyt piękna zabudowa pokładu górnego:


Zimą 2005/06, czyli dwadzieścia lat od kompletnej restauracji, przeszedł „Stadt Rapperswil” kolejną kurację odmładzającą, uwzględniającą aktualne wymagania pasażera. Pokład górny został całkowicie przeszklony. Parowiec otrzymał dużą, nowoczesną kuchnię łącznie z windą transportującą dania poprzez pokład główny, na pokład górny. Odświeżono pomieszczenia pasażerskie. Prace trwały ponad pół roku i pochłonęły 2,05 mln franków. Dopuszczalną liczbę pasażerów obniżono do max. 750 osób.
30 maja 2006 odbył się uroczysty powrót bocznokołowca do służby.

Nowa, całkowicie szklana zabudowa pokładu górnego, prezentuje się o wiele lepiej. Zdjęcie wykonał „Roland zh” z wieży zamku w Rapperswil 25 czerwca 2011:


Równierz wnętrze pokładu górnego może się podobać. Foto ZSG:


W roku 2014 obchodził „Stadt Rapperswil” 100 lat istnienia! Uroczyste obchody jubileuszu rozpoczęły się 23 maja 2014 i trwały trzy dni. W czwarty dzień statek stał otworem dla wszystkich i można było go zwiedzać. Zakończeniem hucznych obchodów był festyn portowy pod koniec maja, na Fischmarktplatz w Rapperswil. Do tego momentu parowiec przebył 760 000 km.

Wydokowany „Stadt Rapperswil” na stoczni remontowej armatora w Wollishofen. Foto Roland zh, 21.07.2015:


Ekspresyjne ujęcie parowca od dziobu. Foto Roland zh, 11.08.2010:


„Stadt Rapperswil” na swoim stałym miejscu cumowania przy Bürkliplatz w Zurychu. Wielka reja na przednim maszcie w dalszym ciągu odróżnia go od „Stadt Zürich“. Foto Roland zh, 21.09.2012.


Na zakończenie ciekawa historyjka z lat siedemdziesiątych związana z obydwoma bocznokołowcami z Jeziora Zurych. Do nabrzeżnego hotelu Sonne w Küsnacht należał pies imieniem Arol. Zbliżał się do hotelowego pomostu motorowiec – Arol nie reagował. Nic go to nie obchodziło. Ale jak podchodził parowiec, dostawał szału i rzuconą mu cumę próbował za każdym razem założyć na poler. Co prawda nigdy mu się to nie udało, ale liczyły się dobre chęci i miłość do starych parowców


Tekst został zaktualizowany w listopadzie 2022.

Panie Mirosławie.Zawsze z wielką uwagą i zainteresowaniem czytamy Pańskie artykuły.Czasami nie chce się wierzyć,że inne kraje potrafiły zadbać o swoje skarby narodowe,o historię żeglugi parowej.Bo czym jest naród bez pamiątek z przeszłości.Polska miała pokżną flotę rzeczną.Na wodach panował nieustanny ruch.Ludzie mieli dobrą pracę.Kwitł handel i turystyka.Obecnie wszystko wycieli w pień.Nic nie uszanowali.No,może jedyną Warmię.Ale to jeszcze daleka droga do finału.Teraz my Płocczanie ,staramy się odrestaurować dawną przystań pasażerską.Wierzę głęboko,że to się powiedzie.Pozdrawiamy serdecznie i prosimy o kolejne ciekawostki.Wojtek z Danusią.

Z naszej floty i żeglugi pozostała już tylko historia - wspomnieniowa. A najgorsze gorsze jest to, że i sensownej przyszłości nie widać. Cieszmy więc oczy zdjęciami od Pana Mirosława. Pozdrawiam Marek.

Rapperswil to niewielkie miasto (ok. 10 000 mieszk.) położone w kantonie St. Gallen na wschodnim brzegu Jeziora Zurych. Dzięki swojej zabytkowej starówce i Fischmarktplatz z mnóstwem restauracji i kafejek, jest nie lada turystyczną atrakcją. W Rapperswil ma swoją zimową siedzibę szwajcarski narodowy cyrk Knie. Jego założone w 1962 roku ZOO dla dzieci jest słynne daleko poza granicami kraju. Nad miastem króluje średniowieczny zamek. I właśnie ten zamek nas interesuje, a to z uwagi na polski akcent. W roku 1870 założone w nim zostało przez weteranów powstania styczniowego, Polskie Muzeum Narodowe. Z przerwami istnieje do dzisiaj!
Niestety, w czercu tego roku muzeum musiało opuścić mury zamku. Władze miasta postanowiły przeznaczyć zamek do innych celów. Ale polskie muzeum w dalszym ciągu pozostaje w Rapperswil! W zamian otrzymało stojący od kilku lat pusto, pięknie położony na promenadzie Hotel Schwanen. Remont hotelu i przystosowanie go do nowej roli będzie trwało dwa lata. Planuje się otwarcie w nim gastronomii (polskiej?), a także miejsc hotelowych.
Przyrzeczono że polski ślad na zamku nie zaginie. Jedna z jego sal będzie miała stałą wystawę zatytułowaną „Polacy na zamku”....

Panorama Rapperswil od strony Jeziora. Nie do przeoczenia, imponujący średniowieczny zamek, w którym ponad 150 lat mieściło się Polskie Muzeum Narodowe. Po lewej, tuż nad wodą Hotel Schwanen, przyszła siedzida Muzeum. A na promenadzie platany!
Foto Roland zh, 19.11.2011:


Kogo interesuje historia polskiego muzeum w Rapperswil zapraszam tutaj: https://pl.wikipedia.org/wiki/Muzeum_...apperswilu

Mój bardzo dobry kolega Bohdan, globtroter, który jest u siebie w domu gdzieś między Biegunem Północnym i Południowym, odwiedził w ostatnich dniach syna, który mieszka i pracuje w Zurychu. Przypadkowe to nie było. Doskonale wiedział że od 3 do 17 listopada odbywa się w Zurychu doroczna wystawa win pn. Expovina, połączona z degustacją. Nie byłoby w tym nic rewelacyjnego, gdyby nie to, że wystawa znajdowała się na 11 statkach zuryskiej białej floty, z obydwoma zabytkowymi bocznokołowcami włącznie!
Proszę sobie wyobrazić, ponad 160 wystawców prezentowało ponad 4 tysiące gatunków wina!!
Degustacja, degustacja... Bohdan przyznał, że na koniec miał lekkie trudności ze znalezieniam mieszkania

Obydwa pięknie iluminowane parowce z Jeziora Zurych. "Stadt Rapperswil" oczywiście po prawej, z tą swoją wielką reją na maszcie, do której przymocowano reklamę imprezy. Identyczne płótno znajdowało się wewnątrz parowca:



Niesamowite że Szwajcarzy są takimi miłośnikami wina! Tłok na "Stadt Rapperswil":


To dopiero stoisko nr 762. Cikawe ile ich było w sumie?


Naturalnie, również motorowce były iluminowane. Na "Panta Rhei" degustowano wina w trzykondygnacyjnej restauracji:


Oczywiście, zdjęcia robił Bohdan. Jest ich więcej, ale tyle wystarczy.
Nie omieszkał podczas degustacji na "Rapperswilu", sfotografować obydwie matryczki parowca: