Realizacja projektu budowy Kanału Śląskiego Odra - Wisła stworzyłaby możliwość wybudowania w śląskich i małopolskich miastach portów rzecznych, które jako centra logistyczne byłby ważnymi elementami transeuropejskiego korytarza transportowego północ-południe.

Idea połączenia Odry z Dunajem sztucznym kanałem powstała już w XV wieku, od XVIII wieku zaczęto przeprowadzać systematyczne studia terenowe. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku rozpoczęły się prace nad projektem połączenia kanałami Dunaju, Wełtawy, Odry, Wisły i Dniestru. W ten sposób powstałby spójny system dróg wodnych obejmujący całe Cesarstwo Austro-Węgierskie.
W 1880 roku powstał pierwszy projekt kanału tzw. „Kanał Galicyjski”, który na terenie Galicji miał przebiegać od strony Bohumina nad Odrą przez Zebrzydowice, Oświęcim, Skawinę, Kraków i dalej na wschód. Według projektu, kanał pozwalałby na poruszanie się barek o ładowności 600 ton i zanurzeniu 1,80 m.

W dniu 11 czerwca 1901 roku parlament Austro-Węgier uchwalił ustawę o budowie dróg wodnych i regulacji rzek w latach 1904-1924. Realizacja tego olbrzymiego i śmiałego planu budowy kanałów łączących Dunaj, Wełtawę, Odrę, Wisłę i Dniestr pozwoliłaby na połączenie środka kontynentu z Morzem Północnym, Bałtyckim i Czarnym. W Krakowie powstałby ważny subkontynentalny port rzeczny.

Prace przy budowie Kanału Galicyjskiego rozpoczęły się w dniu 27 grudnia 1911 roku, ale do wybuchu I wojny światowej wykonano wstępne prace ziemne na odcinku od Zatora do Skawiny. W Krakowie wybudowano bulwary nad Wisłą i jeden basen portowy w Płaszowie.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w wyniku powstania nowych granic zmienił się projekt przebiegu Kanału Galicyjskiego nazwanego teraz Kanałem Małopolskim. Zrezygnowano z połączenia Odry z Wisłą i powrócono do idei skanalizowania Wisły poniżej Krakowa, wiślana droga wodna miała prowadzić do Warszawy z odnogą do Dniestru.
Z powodu braku środków finansowych wykonano niewielkie prace na odcinku powyżej Krakowa. Pod koniec lat trzydziestych XX wieku ze względu na powstający Centralny Okręg Przemysłowy w widłach Wisły i Sanu zwiększył się nacisk na ideę budowy wiślanej drogi wodnej, w Mysłowicach miał powstać duży port węglowy. Niestety II wojna światowa stanęła na przeszkodzie realizacji tych planów.

W latach 1939-1944 władze niemieckie opracowały projekt połączenia Odry z Wisłą doliną rzeki Bierawki, a następnie koło Mysłowic i Chrzanowa do Krakowa. Po wojnie już w 1945 roku w Dyrekcji Dróg Wodnych w Krakowie powstał projekt drogi wodnej Modrzejów – Kraków - Opatowiec wraz z połączeniem z projektowanym kanałem Odra – Dunaj.
W ramach tego projektu wybudowane zostały trzy stopnie wodne, które obok głównego celu żeglugowego mają do spełnienia dodatkowe zadania:
- stopień wodny „Przewóz” ułatwia pobór wody dla kombinatu metalurgicznego w Nowej Hucie,
- stopień wodny „Dąbie” powstrzymuje erozję denną w korycie Wisły, która zagraża stateczności filarów mostów krakowskich,
- stopień wodny „Łączany” za pośrednictwem rozbudowanego fragmentu dawnego Kanału Małopolskiego ( dziś zwanego Kanałem Łączańskim ) dostarcza wody chłodniczej do elektrociepłowni w Skawinie.

Źródło: Józef Karwowski „Drogi Wodne Atlas” Państwowe Wydawnictwo Naukowe rok wyd.1962 Łódź-Warszawa-Poznań

W 1954 roku zostało opracowane obszerne studium Kanału Śląskiego Odra – Wisła przez Biuro Projektów Budownictwa Morskiego Oddział Wrocław. Od 1963 roku prace projektowe zaczął prowadzić „Hydroprojekt” w Warszawie.

W połowie XX wieku rozpatrywano dwie trasy Kanału Śląskiego:
- pierwsza trasa północna zaczynałaby się od portu w Gliwicach i przez centrum przemysłowe Górnego Śląska poprowadzona została do projektowanego portu na rzece Przemszy w Modrzejowie,
- druga trasa południowa pokrywała się na pierwszym odcinku z trasą kanały Odra – Dunaj, następnie poprowadzona została doliną rzeki Bierawki koło Rybnika i następnie w kierunku wschodnim do Wisły w rejonie ujścia rzeki Przemszy.

Trasa północna została skrytykowana przez urbanistów i górników. Koszt budowy tego wariantu kanału w warunkach intensywnego zagospodarowania centralnej części Górnego Śląska byłby duży. Ostatecznie w dniu 8 stycznia 1973 roku przez Ministra Żeglugi został wybrany wariant południowy.

W 1977 roku na zlecenie Zjednoczenia Żeglugi Śródlądowej „Hydroprojekt” Oddział Wrocław rozpoczął prace projektowe Kanału Śląskiego. Przewidywano etapową budowę kanału, w pierwszej kolejności miał powstać odcinek wschodni do rejonu Rybnika, a następnie zachodni równocześnie z rozbudową drogi wodnej Odry.

Odcinek wschodni miał się zaczynać na górnym stanowisku stopnia wodnego „Dwory” w rejonie Oświęcimia i przebiegać miał na południe od miasta Tychy (Bieruń Stary) doliną rzeki Gostynki na północ od miasta Żory.

Odcinek zachodni przebiegać miał od miasta Żory, na północ od miasta Rybnik, doliną rzeki Rudy i dalej przez Kuźnię Raciborską do portu w Koźlu nad Odrą.
Ogólna długość Kanału Śląskiego wynosić miała ok. 95 km w tym prawie 15 km przebiegać miała rzeką Odrą. Kanał miał mieć 10 śluz o spadzie maksymalnym16 m.
Odcinek zachodni pokonuje różnicę poziomów 92,6 m za pomocą 7 śluz, natomiast odcinek wschodni pokonuje różnicę poziomów 31,7 m za pomocą 3 śluz. Kanał miał odpowiadać parametrom klasy IV drogi wodnej. Śluzy o wymiarach 190x12x4 m pozwalałyby na żeglugę zestawami pchanymi o ładowności 3500 ton przy zanurzeniu 2,4 m.

Źródło: ”Monografia dróg wodnych śródlądowych w Polsce” Wyd. Komunikacji i Łączności Warszawa 1985

Planowano budowę pięciu portów, w tym trzy węglowe w rejonie Tych, Rybnika i Żor oraz dwóch portów ogólnohandlowych w rejonie Tych i Rybnika.
Zamierzenia rozwoju żeglugi śródlądowej i projektowana rozbudowa dróg wodnych po roku 1980 uległy zahamowaniu. Lata transformacji ustrojowej po 1989 roku są latami stagnacji i upadku polskiej żeglugi śródlądowej. Jednak po wstąpieniu Polski w struktury Unii Europejskiej zaczęto dostrzegać zalety tego zapomnianego rodzaju transportu.
Transport wodny jest powszechnie preferowany w wielu krajach Unii Europejskiej, które podejmują szereg działań rozwijających żeglugę śródlądową widząc w tym poważne odciążenie transportu drogowego i kolejowego.

Warto zastanowić się nad powrotem do idei połączenia Odry z Wisłą Kanałem Śląskim tym bardziej, że prowadzone są już prace modernizacyjne na Odrzańskiej Drodze Wodnej. Rozwój infrastruktury żeglugowej na Odrzańskiej Drodze Wodnej, zawarty jest w ustawie „Program dla Odry-2006”. Ocenia się, że realizacja tego zadania w latach 2002-2016 umożliwi przewozy rzędu 20 mln ton ładunków rocznie oraz powstaną możliwości dla większego rozwoju turystyki wodnej na Odrze.

Wykonana już Droga Wodna Górnej Wisły nie prowadziłaby z transportowego punktu widzenia „do nikąd” jak to jest obecnie, ale przez połączenie z Odrą stanowiłaby ważny element europejskiego systemu dróg wodnych. Nie ma już ekonomicznego uzasadnienia, by powracać do koncepcji kaskadyzacji całej Wisły, zwłaszcza na jej środkowym odcinku od Sandomierza do Warszawy. Rzeka ta jest zbyt cennym organizmem przyrodniczym, by ją przekształcać w wielką drogę wodną. Wisły nie trzeba kanalizować, wystarczy połączyć Małopolskę przez Kanał Śląski z Odrą i dalej z morzem w jedną stronę a Dunajem i Łabą w drugą. Takie rozwiązanie jest racjonalne i tańsze, Wisła od ujścia Dunajca do ujścia Bugu dla turystyki, a Odra dla transportu.

Źródło: ”Monografia dróg wodnych śródlądowych w Polsce” Wyd. Komunikacji i Łączności Warszawa 1985

Prowadzone są międzynarodowe konsultacje przez środowiska naukowe i gospodarcze nad projektem Kanału Odra-Dunaj. Według różnych szacunków koszt budowy kanału żeglownego wynosi ok. 8 mln euro za kilometr wliczając w to koszty budowy śluz i innych budowli hydrotechnicznych. Przykład państw Unii Europejskiej doskonale pokazuje, że można pogodzić modernizację i rozbudowę dróg wodnych z ochroną środowiska. Rozwijanie transportu wodnego, turystyki rzecznej i hydroenergetyki nie jest sprzeczne z Programem Natura 2000.

Realizacja kanału Ren – Men - Dunaj pokazuje w przekonujący sposób, że budowa sztucznego kanału może pozytywnie wpłynąć na krajobraz i nie ma negatywnego wpływu na stan środowiska naturalnego.

Realizacja projektu budowy Kanału Śląskiego Odra - Wisła stworzyłaby możliwość wybudowania w śląskich i małopolskich miastach portów rzecznych, które jako centra logistyczne byłby ważnymi elementami transeuropejskiego korytarza transportowego północ-południe.